مسلمان در برابر فديه از بند روميان آزاد شدند ، كه در نزد فرستادگان خليفه و قاضى القضاة به خلق قرآن و نفى رويت خداى تعالى اعتراف كنند . سرانجام در سال 232 ه . با خلافت متوكل كار محنه پايان گرفت ، و امام حنبل مورد احترام واقع شد و كار معتزله رو بسراشبى سقوط نهاد . در اوايل سده چهارم هجرى هنوز جمعى از معتزليان برجسته چون ابو على - محمد بن عبد الوهاب جبائى ( 235 - 303 ه . ) و پسرش ابو هاشم جبائى ( در گذشته سال 321 ه . ) و ابو القاسم عبد الله بن احمد كعبى بلخى ( در گذشته سال 319 ه . ) زندگى ميكردند ، و بترويج افكار معتزليان مشغول بودند . اما فرقه جديدى كه بوسيله يكى از شاگردان ابو على جبائى بنام ابو الحسن على - اشعرى ( 260 - 324 ه . ) پديد آمد ، بسرعت گسترش يافت و فرقه معتزله را از رونق انداخت . واپسين دوره‌ايكه معتزله مجددا نيروئى يافتند ، بروزگار شاهنشاهى آل بويه بود كه صاحب ابو القاسم اسماعيل عباد ( 326 - 385 ه . ) وزير نامور آل بويه و شاگرد ابو القاسم جبائى بوزارت رسيد . ديلميان بمناسبت كوششى كه براى از اعتبار انداختن خلفاء ميكردند ، معتزله را تشويق و حمايت نمودند . واپسين معتزليان نامور علامه بزرگ جار الله ابو القاسم محمود بن - عمر زمخشرى ( 467 - 538 ه . ) و مورخ نامور عبد الحميد بن ابى الحديد ( 586 - 655 ه . ) شارح نهج البلاغه است . از آن پس مذهب معتزله رو بفراموشى نهاد عقيده مهم اين فرقه يعنى آزادى اراده هنوز نيز پيروانى دارد . « با اينكه اين فرقه منقرض شده‌اند در عصر ما آثار مبادى عقلى و اصول حريت اراده متخذ از ايشان را در اسلام بزرگانى چون سيد امير على و سيد - احمد خان بهادر هندى ( و در ايران مرحوم شريعت سنگلجى ) پيروى كرده و هنوز علمائى هستند كه آن مبادى را ترويج مينمايد « 168 » . »

--> ( 168 ) - الفرق بين الفرق - ص 345 تعليقات و حواشى .